Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm: cuộc đời, sự nghiệp và lý học

Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm là một trong những nhân vật lớn của lịch sử và văn hoá Việt Nam thế kỷ XVI. Ông là nhà thơ, nhà giáo, nhà tư tưởng và bậc thầy lý học được hậu thế kính trọng. Sống giữa thời cuộc nhiều biến động, ông vẫn giữ được khí tiết và tầm nhìn hiếm có. Bài viết điểm lại cuộc đời, sự nghiệp và những bài học mà ông để lại.

Xuất thân và thời niên thiếu của Nguyễn Bỉnh Khiêm

Quê hương và gia đình

Nguyễn Bỉnh Khiêm sinh năm 1491 tại làng Trung Am, huyện Vĩnh Lại, xứ Hải Dương. Vùng đất này nay thuộc thành phố Hải Phòng. Ông tự là Hanh Phủ, hiệu là Bạch Vân cư sĩ. Học trò về sau tôn xưng ông là Tuyết Giang phu tử.

Ông sinh ra trong một gia đình có truyền thống Nho học. Thân phụ là ông Nguyễn Văn Định, một người có học. Thân mẫu là bà Nhữ Thị Thục, con gái quan Thượng thư Nhữ Văn Lan. Tương truyền bà giỏi văn chương và am hiểu lý số. Những năm đầu đời, chính bà là người dạy chữ cho con.

Con đường học vấn

Lớn lên, Nguyễn Bỉnh Khiêm theo học Bảng nhãn Lương Đắc Bằng, một bậc danh nho đương thời. Tương truyền thầy đã trao cho ông bộ Thái Ất thần kinh, một bộ sách lý số quan trọng. Nhờ nền tảng ấy, ông tinh thông Dịch học và các môn lý số.

Thời ấy, triều Lê sơ đã suy, triều chính rối ren. Ông chưa vội ra thi mà lui về ẩn mình đọc sách, chờ thời. Sự kiên nhẫn này là một nét tính cách nổi bật suốt đời ông.

Bối cảnh xã hội

Năm 1527, Mạc Đăng Dung lập ra nhà Mạc. Ít năm sau, các cựu thần nhà Lê dựng lại triều Lê ở phía Nam, mở ra thời Nam – Bắc triều kéo dài. Đất nước rơi vào cảnh nội chiến, dân tình khốn khó. Đây chính là bối cảnh hình thành tư tưởng và thơ văn của Nguyễn Bỉnh Khiêm.

Đỗ Trạng nguyên và con đường làm quan

Năm 1535, khi đã 44 tuổi, Nguyễn Bỉnh Khiêm mới dự thi và đỗ Trạng nguyên dưới triều Mạc. Ông được bổ làm quan, giữ các chức như Tả thị lang, Đông các học sĩ.

Làm quan được ít năm, ông thấy trong triều có nhiều kẻ lộng quyền. Ông dâng sớ xin chém mười tám lộng thần. Nhà vua không nghe theo. Năm 1542, ông cáo quan về quê.

Am Bạch Vân và sự nghiệp dạy học

Về quê, ông dựng am Bạch Vân và lập quán Trung Tân bên dòng Tuyết Giang. Ông mở trường dạy học, học trò theo về rất đông. Nhiều người sau này thành danh, như Phùng Khắc Khoan, Lương Hữu Khánh, Nguyễn Dữ.

Dù đã về ở ẩn, ông vẫn được vua Mạc kính trọng và thường được hỏi ý kiến việc nước. Triều đình phong ông tước Trình Tuyền hầu, rồi Trình Quốc công. Từ đó, dân gian quen gọi ông là Trạng Trình.

Sự nghiệp thơ văn của Trạng Trình

Nguyễn Bỉnh Khiêm để lại khối lượng thơ văn lớn cả bằng chữ Hán và chữ Nôm. Thơ chữ Hán có Bạch Vân am thi tập. Thơ Nôm được tập hợp trong Bạch Vân quốc ngữ thi tập. Đây là những di sản quý của văn học trung đại Việt Nam.

Thơ ông giàu tính triết lý, giọng điệu điềm đạm. Ông viết về thiên nhiên, về cuộc sống thanh bần nơi thôn dã và cả thói đời đen bạc. Ông cũng bày tỏ nỗi lo cho dân, cho nước trước cảnh chiến tranh liên miên.

Bài thơ Nôm "Nhàn" là một ví dụ quen thuộc. Hãy đọc hai câu "Ta dại, ta tìm nơi vắng vẻ / Người khôn, người đến chốn lao xao". Quan niệm sống thanh cao của ông hiện lên rất rõ. Cái "dại" ấy thực chất là sự tỉnh táo trước vòng danh lợi. Nhiều bài thơ khác của ông mang giọng răn đời, nhắc người ta sống thuận lẽ tự nhiên và biết đủ.

Nhà tư tưởng và bậc thầy lý học

Ngoài thơ văn, Trạng Trình nổi tiếng là người am tường Dịch lý và lý số. Ông được xem là người nhìn xa trông rộng, hiểu lẽ thịnh suy của thời thế. Các thế lực đương thời như họ Mạc, họ Trịnh, họ Nguyễn đều tìm đến hỏi ý kiến ông.

Những lời khuyên nổi tiếng

Tương truyền ông để lại nhiều lời khuyên ngắn gọn mà sâu sắc:

• Với Nguyễn Hoàng, ông nói: "Hoành Sơn nhất đái, vạn đại dung thân", nghĩa là một dải Hoành Sơn có thể dung thân muôn đời. Về sau, Nguyễn Hoàng xin vào trấn thủ Thuận Hoá, mở đầu cơ nghiệp phương Nam.
• Với họ Trịnh, ông khuyên giữ ngôi nhà Lê qua câu ví "giữ chùa thờ Phật thì ăn oản".
• Với nhà Mạc, ông khuyên khi thế suy thì lui về Cao Bằng: "Cao Bằng tuy thiểu, khả diên số thế".

Dù là giai thoại hay sự thật, những câu chuyện này cho thấy uy tín rất lớn của ông. Người đương thời tin rằng ông thấu hiểu vận nước.

Sấm Trạng Trình

Dân gian lưu truyền nhiều lời sấm ký mang tên Trạng Trình. Các nhà nghiên cứu vẫn còn tranh luận về tác giả thật của nhiều câu sấm. Dù vậy, việc người đời gửi gắm sấm ký vào tên ông đã nói lên sự kính phục với trí tuệ của ông. Khi đọc sấm, bạn nên giữ cái nhìn tỉnh táo, coi đó là di sản văn hoá hơn là lời đoán định chắc chắn.

Những thử thách trong cuộc đời Trạng Trình

Cuộc đời Nguyễn Bỉnh Khiêm không phải lúc nào cũng suôn sẻ. Ông sinh ra khi vương triều suy vi và sống gần trọn một thế kỷ loạn lạc.

• Chờ thời rất lâu: Ông đợi đến tuổi 44 mới ra thi, sau nhiều năm ẩn mình đọc sách.
• Lời can gián không được nghe: Tờ sớ xin chém lộng thần bị gạt đi, khiến ông phải từ quan.
• Chứng kiến chiến tranh: Ông sống trong cảnh Nam – Bắc triều giao tranh, thấy rõ nỗi khổ của dân.

Thay vì bi quan, ông chọn con đường dạy học, viết văn và giữ mình trong sạch. Với ông, sự kiên trì và nhân cách mới là gốc rễ để vượt qua nghịch cảnh. Chính lựa chọn ấy đã làm nên tầm vóc của ông trong lòng hậu thế.

Di sản và ý nghĩa với hậu thế

Trạng Trình mất năm 1585, hưởng thọ ngoài chín mươi tuổi. Tại quê hương ông hiện có khu di tích đền thờ Trạng Trình. Đây là nơi nhiều thế hệ tìm đến tưởng niệm và tìm hiểu về ông.

Di sản ông để lại gồm thơ văn, tư tưởng và tấm gương nhân cách. Ông là hình mẫu của người trí thức hiểu thời thế, biết tiến biết lui. Ông đặt lợi ích của dân lên trên danh lợi cá nhân. Những giá trị ấy vẫn còn nguyên ý nghĩa với người trẻ hôm nay.

Bài học cho người học lý số và phong thuỷ

Với người học Dịch lý, phong thuỷ, Trạng Trình là tấm gương đáng suy ngẫm.

• Nền tảng vững chắc: Ông học từ mẹ, từ thầy, đọc sâu kinh sách rồi mới thành danh.
• Biết thời, biết thế: Lý số giúp hiểu quy luật thịnh suy, từ đó hành xử đúng lúc.
• Đặt đạo đức lên trước: Ông dùng hiểu biết để khuyên người giữ hoà khí, tránh binh đao.
• Tỉnh táo trước lời đoán: Mọi suy luận lý số đều cần đặt trong thực tế, tránh mê tín.

Câu hỏi thường gặp về Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm

Vì sao Nguyễn Bỉnh Khiêm được gọi là Trạng Trình?

Ông đỗ Trạng nguyên năm 1535 và được nhà Mạc phong tước Trình Quốc công. Ghép hai danh xưng ấy, dân gian gọi ông là Trạng Trình.

Quê hương của Trạng Trình ở đâu?

Ông sinh ở làng Trung Am, huyện Vĩnh Lại, xứ Hải Dương xưa. Vùng đất này nay thuộc thành phố Hải Phòng, nơi có khu di tích đền thờ ông.

Tác phẩm tiêu biểu của ông là gì?

Tiêu biểu là Bạch Vân am thi tập bằng chữ Hán và Bạch Vân quốc ngữ thi tập bằng chữ Nôm.

Trạng Trình có vai trò gì trong lịch sử?

Ông là nhà thơ, nhà giáo, nhà tư tưởng lớn của thế kỷ XVI. Nhiều thế lực đương thời tìm đến ông hỏi kế sách, nên ông có ảnh hưởng đến cục diện đất nước.

Sấm Trạng Trình có đáng tin không?

Nhiều câu sấm mang tên ông chưa xác định được tác giả thật. Bạn nên đọc như một di sản văn hoá dân gian, không nên xem là lời tiên tri chắc chắn.

Học thêm cùng Phong Thuỷ Liên Hoa

Muốn học Dịch lý bài bản, bạn có thể xem các khoá học phong thuỷ và Dịch lý của Thầy Vũ Giới Liên Hoa. Giáo trình Mai Hoa Dịch Số được tặng miễn phí tại trang quà tặng phong thuỷ. Bạn cũng có thể dùng thử phần mềm Mai Hoa Dịch Số và Liên Hoa Độn Pháp.