Trùng tu đền, miếu, nhà thờ họ: giữ hình cục cũ và những điều cần xem trước khi hạ giải

Nhiều làng, nhiều dòng họ đang trùng tu đền, miếu, nhà thờ họ sau hàng chục, có khi hàng trăm năm. Lý do thường là công trình xuống cấp, đường làng đã cao hơn nền, hay con cháu muốn làm to đẹp hơn. Với phong thuỷ, trùng tu đền miếu nhà thờ họ khác hẳn xây mới. Một công trình thờ tự đã đứng lâu năm có hình cục và khí đã ổn định qua nhiều thế hệ; mỗi thay đổi lớn đều có thể làm cục ấy chuyển động. Bài viết trình bày những việc nên làm trước, trong và sau khi trùng tu, dành cho ban khánh tiết, hội đồng gia tộc và kiến trúc sư phụ trách.

Vì sao trùng tu cần được xem kỹ hơn xây mới

Khi xây mới trên đất trống, phong thuỷ sư được chọn từ đầu. Khi trùng tu, phong thuỷ sư đối diện với một cục đã định: toạ hướng đã có, ban thờ đã đặt, cây cổ thụ đã lớn, người trong làng, trong họ đã gắn bó với từng góc sân. Theo Thầy Vũ Giới Liên Hoa, khí của một ngôi nhà cần từ ba đến mười năm mới ổn định. Với công trình thờ tự đã tồn tại hàng trăm năm, sự ổn định ấy rất quý. Nguyên tắc chung vì vậy là giữ những gì là gốc, chỉ sửa những gì thật sự hư hỏng hoặc thật sự sai.

Nếu công trình đã được xếp hạng di tích, mọi can thiệp còn phải tuân thủ quy định của pháp luật về di sản và có ý kiến của cơ quan có thẩm quyền. Phong thuỷ sư làm việc trong khuôn khổ đó.

Khảo sát hiện trạng trước khi quyết định

Trước khi có bất kỳ bản vẽ trùng tu nào, nên có một buổi khảo sát phong thuỷ đầy đủ để ghi lại cục hiện có. Những việc cần làm:

• Đo toạ hướng bằng la kinh tại nhiều điểm, ghi số độ, sơn và kiêm hướng. Cách đo được hướng dẫn trong bài cách dùng la kinh đo hướng nhà.
• Ghi cao độ của nền các gian, sân, cổng và đường làng phía trước.
• Vẽ lại vị trí ban thờ chính, hậu cung, các ban phối thờ, giếng, hồ, cây cổ thụ, cổng, tường bao.
• Ghi ngoại cảnh đã thay đổi: đường mới mở, nhà cao tầng mọc lên phía sau, ao bị lấp, kênh bị cống hoá.
• Tìm hiểu lịch sử: đọc bia ký, hoành phi, câu đối, hỏi các cụ cao niên về những lần tu sửa trước, về vị trí ban đầu của các hạng mục.

Biên bản khảo sát này là căn cứ để mọi bên cùng nhìn vào, tránh việc mỗi người nhớ một kiểu.

Những yếu tố nên giữ

Toạ hướng. Không nên xoay hướng công trình khi trùng tu, trừ khi có cơ sở rất rõ rằng hướng cũ đã bị sai lệch trong một lần sửa trước. Hướng xác định theo hình thế của cuộc đất, không xoay để hợp tuổi một người. Nguyên tắc xác định toạ hướng theo hình pháp có trong bài hướng toạ trong phong thuỷ hình pháp.

Vị trí cung thờ chính. Chỗ đặt ban thờ chính, hậu cung là chỗ khí tụ của cả công trình qua nhiều đời. Mở rộng gian thờ thì mở ra hai bên hay về phía trước, giữ nguyên tâm cũ.

Thứ bậc cao độ. Nền gian thờ chính phải là điểm cao nhất, sau đó đến các gian phụ, sân, cổng, đường. Đây là nguyên lý nền nhà là Âm chủ, phải cao nhất trong phần đất của nó thì mới phối khí được với mái là Dương chủ.

Thiên Tâm và lễ thượng lương. Đỉnh nóc là Thiên Tâm, nơi quy tụ khí. Khi thay mái, nên giữ hệ đòn dông và làm lễ thượng lương đúng nếp, không khoét kính lấy sáng ngay đỉnh mái.

Cây cổ thụ, giếng, hồ. Những yếu tố tự nhiên đã gắn với công trình lâu năm nên được giữ nếu còn khoẻ, an toàn.

Những thay đổi thường gặp và cách cân nhắc

Nâng nền vì đường làng đã cao. Đây là trường hợp phổ biến nhất. Khi đường cao hơn nền, thứ bậc cao độ bị đảo ngược, khí từ ngoài vào không tụ được. Nâng nền là cần thiết, nhưng nên nâng cả hệ thống: gian chính cao nhất, sân thấp hơn, cổng thấp hơn nữa, giữ được độ chênh. Lý do được giải thích trong bài vì sao nền nhà cao hơn đường.

Mở rộng hai bên. Nhà tả vu, hữu vu hay các gian phụ hai bên đóng vai Thanh Long, Bạch Hổ. Theo Hình Pháp, phía Thanh Long cần tĩnh và vững, phía Bạch Hổ chịu được động. Nên mở rộng sao cho hai bên cân đối, không để một bên lấn hẳn công trình chính.

Xây thêm nhà khách, nhà bếp phục vụ giỗ chạp, nhà vệ sinh. Những hạng mục này đặt về phía Bạch Hổ hoặc lệch hẳn ra ngoài khuôn viên chính, không đặt ngay sau hậu cung, không đặt trên trục cổng vào.

Đổ bê tông toàn bộ sân, lấp ao. Sân là minh đường, ao là nơi tụ thuỷ. Lát sân thì nên giữ độ dốc thoát nước ra ngoài, giữ ao và nạo vét thay vì lấp.

Dời cổng. Cổng là khí khẩu. Dời cổng là thay đổi lớn, chỉ nên làm khi cổng cũ bị đường đâm thẳng hay không còn đi lại được, và cần xem lại toàn bộ trục.

Trình tự lễ và chọn ngày

Trùng tu công trình thờ tự đi kèm một chuỗi lễ, mỗi địa phương có nếp riêng. Về phía phong thuỷ, các mốc thường được chọn ngày gồm:

1. Lễ xin phép trùng tu, động thổ.
2. Rước bài vị, thần vị, đồ thờ sang nơi an vị tạm. Nơi tạm phải sạch sẽ, trang nghiêm, có mái che.
3. Hạ giải công trình cũ, nếu có.
4. Lễ thượng lương khi dựng xong khung mái.
5. Hoàn thành và rước bài vị, thần vị về an vị tại chỗ cũ.

Ngày giờ được chọn theo sơn hướng của công trình bằng phép bổ long phù sơn, kết hợp tuổi người đứng lễ như trưởng tộc, thủ từ hay trưởng ban khánh tiết. Có thể tra cứu trước bằng phần mềm Xem Ngày Tốt Trạch Nhật, sau đó xin ý kiến người có chuyên môn.

Đặc thù khi trùng tu nhà thờ họ

Nhà thờ họ có thêm một đặc thù: công trình thuộc về cả dòng họ, nhiều chi, nhiều ý kiến. Hướng và bố cục không theo tuổi riêng một người. Ban thờ thuỷ tổ giữ vị trí trung tâm. Kinh phí do con cháu đóng góp nên mọi quyết định thay đổi lớn nên được thông qua trong hội đồng gia tộc và ghi biên bản, kèm biên bản khảo sát phong thuỷ, để đời sau còn biết vì sao công trình có hình dạng như vậy.

Câu hỏi thường gặp

Có nên đổi hướng nhà thờ họ cho hợp tuổi trưởng họ không?

Không nên. Nhà thờ họ phục vụ cả dòng họ qua nhiều đời, hướng được định theo hình thế của cuộc đất. Tuổi trưởng họ chỉ dùng khi chọn ngày làm lễ.

Đường làng cao hơn nền nhiều, nâng nền bao nhiêu là đủ?

Mức nâng tuỳ hiện trạng, nhưng mục tiêu là khôi phục thứ bậc: nền gian chính cao hơn sân, sân cao hơn đường, có tính đến khả năng đường còn được nâng thêm trong tương lai. Con số cụ thể cần kỹ sư và phong thuỷ sư cùng đo tại hiện trường.

Có được thay mái ngói bằng mái bê tông dán ngói không?

Về kết cấu là được, nhưng cần giữ hình dáng mái, đỉnh nóc và hệ đòn dông. Mái bê tông phẳng không đòn dông làm mất Thiên Tâm của công trình truyền thống.

Cây cổ thụ trong sân đã mục rỗng thì xử lý thế nào?

An toàn của người đến lễ là trên hết. Nếu cây có nguy cơ đổ, cần xin ý kiến chuyên gia cây xanh, có thể chặt hạ và trồng cây mới ở đúng vị trí đó sau khi làm lễ theo nếp địa phương.

Mời trao đổi trước khi khởi công trùng tu

Giai đoạn tốt nhất để mời phong thuỷ sư là trước khi kiến trúc sư lên phương án, khi mọi lựa chọn còn mở. Ban khánh tiết và hội đồng gia tộc có thể gửi ảnh hiện trạng, sơ đồ khuôn viên và mong muốn trùng tu qua trang Liên hệ để trao đổi với Thầy Vũ Giới Liên Hoa và cộng sự.