Tái thiết khu cũ trong đại đô thị: giữ mạch khí phố cũ khi chen công trình mới

Khi nói tới quy hoạch đại đô thị, người ta thường nghĩ tới những khu đất mới mênh mông ở vùng ven. Nhưng một đại đô thị còn phải làm mới chính lõi cũ của mình: những dãy phố đã có hàng trăm năm, những khu tập thể xây từ nhiều thập kỷ trước, những chợ cũ, nhà máy cũ nay nằm giữa nội đô. Đây là phần khó nhất, vì người làm quy hoạch không vẽ trên giấy trắng mà vẽ chồng lên một hình cục đã có sự sống.

Bài viết này bàn về phong thuỷ tái thiết đô thị theo Hình Pháp Liên Hoa: làm sao để khi chen công trình mới, mở đường mới, xây lại khu cũ, ta vẫn giữ được mạch khí đã nuôi dưỡng khu phố ấy qua nhiều thế hệ. Nội dung dành cho đơn vị quy hoạch, chủ đầu tư dự án tái phát triển và cơ quan quản lý.

Khu cũ đã có hình cục riêng

Một khu phố cũ không hình thành theo một bản vẽ. Nó lớn lên dần qua nhiều thế hệ, theo đường nước, theo đường đi chợ, theo chỗ dựng đình làng. Vì thế, hình cục của nó thường thuận với địa hình và dòng sinh hoạt hơn ta tưởng. Những con ngõ ngoằn ngoèo, những ngã ba có tên gọi riêng, những khoảng sân trước đình, những cái ao giữa xóm đều có vai trò trong việc dẫn khí và giữ khí.

Theo cách nhìn của Thầy Vũ Giới, đất định khí, kiến trúc dẫn khí, người giữ khí. Ở khu cũ, cả ba lớp ấy đã đan vào nhau từ lâu. Người làm tái thiết nên đọc kỹ trước khi vẽ: mạng ngõ chạy ra sao, nước mưa đi về đâu, người dân tụ họp ở chỗ nào, công trình nào là điểm tựa tinh thần của cả khu.

Những điểm tụ khí cần giữ lại

Mỗi khu phố cũ có những điểm tụ khí của cộng đồng. Đó thường là:

• Đình, chùa, đền, miếu và khoảng sân trước chúng.
• Hồ, ao, giếng làng còn sót lại.
• Cây cổ thụ, nhất là những cây gắn với tên đất, tên phố.
• Chợ cũ, quảng trường nhỏ, ngã ba ngã tư là nơi người dân gặp nhau.
• Những công trình có giá trị lịch sử, kiến trúc.

Giữ lại công trình thôi chưa đủ. Cần giữ cả khoảng không quanh chúng. Một ngôi chùa được giữ nguyên nhưng bị cao ốc bao kín bốn phía, sân trước thành lối xe vào hầm, thì về phong thuỷ chùa đã mất minh đường và mất chỗ tựa. Quy hoạch tái thiết nên xác định một vùng đệm quanh mỗi điểm tụ, có quy định riêng về chiều cao, khoảng lùi và công năng. Về tinh thần tôn trọng lý khí của kiến trúc cổ, quý vị có thể đọc thêm bài kiến trúc di sản và sai lầm phá Thiên Tâm.

Chen cao ốc vào khu thấp tầng: thế lấn và cách giảm

Tái thiết thường đi kèm việc xây công trình cao tầng giữa nền phố thấp tầng. Một khối cao đứng đơn độc giữa vùng thấp là thế cô phong: lộng gió, che nắng các nhà xung quanh, tạo luồng gió quẩn ở chân toà nhà. Nếu khối ấy có góc nhọn chĩa vào nhà dân hay vào đình chùa, nó còn tạo thành hình sát, như đã phân tích ở bài hình thế sát trong phong thuỷ.

Một số cách giảm thế lấn:

1. Đặt khối cao ở phía tựa của khu, tức phía sau so với hướng chính của khu phố, để nó làm Huyền Vũ thay vì chắn minh đường.
2. Khối đế thấp hoà với tỷ lệ phố. Phần tiếp giáp mặt phố giữ chiều cao tương đương nhà cũ, phần tháp lùi vào trong.
3. Bo góc, vát góc những mặt hướng về nhà dân và công trình tâm linh.
4. Không chắn trục nhìn từ các ngõ chính tới điểm tụ như đình, hồ.
5. Tạo khoảng mở công cộng dưới chân toà nhà để bù lại phần không gian bị chiếm.

Mở đường mới qua khu cũ: tránh cắt đứt mạch

Mở đường lớn xuyên qua khu cũ là việc thường gặp khi tái thiết. Về phong thuỷ, một con đường thẳng cắt ngang mạng ngõ là thế đứt mạch: khí đang lưu thông theo các ngõ bị chặn, nhiều lô đất bị cắt méo, nhiều nhà bỗng nhiên bị đường đâm thẳng vào. Dòng xe lớn chạy qua khu ở như một dòng nước xiết chia đôi cuộc đất.

Những hướng cân nhắc:

• Ưu tiên nâng cấp tuyến đường sẵn có thay vì mở tuyến mới cắt chéo.
• Nếu phải mở mới, cho tuyến đường đi theo cấu trúc cũ, có thể uốn nhẹ, tránh đâm thẳng vào điểm tụ.
• Xử lý các lô dư, lô méo hai bên đường thành vườn nhỏ, sân chơi, thay vì bán thành những lô xây chen.
• Tại chỗ đường mới gặp ngõ cũ, tạo khoảng đệm, không để ngõ đổ thẳng ra đường lớn.

Khu tập thể cũ và nhà máy cũ

Khu tập thể cũ thường có một cấu trúc đáng giữ: các dãy nhà xếp quanh những khoảng sân chung. Những khoảng sân ấy là nơi người già ngồi chơi, trẻ con chạy nhảy, là minh đường chung của cả cụm. Khi xây lại thành chung cư cao tầng, nhiều phương án lấp kín sân chung để tăng diện tích. Từ góc nhìn phong thuỷ, nên giữ lại khoảng mở trung tâm, đặt các khối nhà mới ôm quanh nó, để cụm dân cư mới vẫn có chỗ tụ khí.

Nhà máy cũ chuyển đổi thành khu ở hay khu thương mại cần đặc biệt lưu ý phần đất. Đất từng sản xuất có thể bị ô nhiễm, cần xử lý theo tiêu chuẩn kỹ thuật trước khi xây dựng. Trong cách nhìn phong thuỷ, đây là trọc khí tích tụ lâu năm. Những gì nên giữ lại là kênh nước cũ, hàng cây lâu năm, một vài công trình làm ký ức của nơi chốn.

Thời vận khi tái thiết

Một khu cũ đã đi qua nhiều vận. Tái thiết, với những công trình mới và hình cục mới, có thể được xem như một lần nhập vận mới cho cả khu, tương tự một ngôi nhà sửa lớn. Hiện nay là vận 9, từ năm 2024 đến 2043, như đã trình bày ở bài vận 9 hướng nào tốt. Hướng chính của các công trình mới, vị trí lối vào, thời điểm khởi công nên được xét theo vận. Nhưng như mọi trường hợp, hình thế đúng là điều kiện trước, lý khí là phần tinh chỉnh sau.

Quy trình tư vấn tái thiết khu cũ

1. Thu thập bản đồ cũ, ảnh tư liệu, lắng nghe người cao tuổi trong khu kể về lịch sử nơi chốn.
2. Lập bản đồ điểm tụ khí: công trình tâm linh, hồ ao, cây cổ thụ, chợ, ngã ba ngã tư quan trọng.
3. Đọc mạng ngõ, đường thoát nước, hướng gió trong khu.
4. Đánh giá các phương án tái thiết theo hình cục cũ: giữ được gì, phá đi gì, bù lại thế nào.
5. Đề xuất quy định về vùng đệm quanh điểm tụ, chiều cao, khoảng lùi, góc khối.
6. Phối hợp tham vấn cộng đồng, vì người dân là người giữ khí của khu phố.
7. Chọn ngày khởi công cho các hạng mục quan trọng.

Phạm vi tư vấn cho dự án được mô tả ở bài dịch vụ phong thuỷ dự án bất động sản.

Câu hỏi thường gặp

Có nên giữ lại các ngõ nhỏ khi tái thiết?

Nên giữ những ngõ chính tạo nên cấu trúc khu phố, nâng cấp cho sạch, sáng, an toàn. Ngõ là mạch máu của khu cũ, xoá hết ngõ thì khu phố mất đi cách khí vận hành vốn có.

Cây cổ thụ nằm trong lô dự án thì xử lý thế nào?

Nên điều chỉnh phương án để giữ cây, biến chỗ ấy thành sân hoặc vườn. Cây cổ thụ là điểm tụ khí khó tạo lại trong một đời người.

Có nên di dời đình, miếu để lấy mặt bằng?

Nên hạn chế tối đa. Nếu bắt buộc, cần làm đúng nghi lễ, chọn vị trí mới có thế đất tốt và tham vấn cộng đồng gắn bó với công trình.

Xây cao ốc cạnh chùa, đình có được không?

Có thể, nếu giữ được vùng đệm, khối cao lùi xa, không chắn minh đường, không có góc nhọn chĩa vào công trình tâm linh.

Mời đơn vị quy hoạch và chủ đầu tư trao đổi

Nếu quý vị đang lập phương án tái thiết một khu cũ, xin gửi bản đồ hiện trạng, tư liệu lịch sử và phương án dự kiến qua trang liên hệ hoặc Zalo 0988 964 636. Nền tảng học thuật về quy hoạch theo Phong Thuỷ Liên Hoa được tóm lược ở bài quy hoạch kiến trúc phong thuỷ Liên Hoa.